Θρύλοι και παραδόσεις για την Κωλιάδα Άκρα (Άγιο Κοσμά)


Όπως μας πληροφορεί ο Παυσανίας κατά τη ναυμαχία της Σαλαμίνας (480 π.Χ.) «ο Κλύδων κατήνεγκε τα ναυάγια του φθαρέντος ναυτικού των Μηδών», δηλαδή ο άνεμος και η θαλασσοταραχή έφερε τα συντρίμμια του Ξέρξη μέχρι το ακρωτήρι του Αγίου Κοσμά.
Έτσι όχι μόνο επαληθεύτηκε ο χρησμός που έλεγε ότι οι κωλιάδες γυναίκες κάποια μέρα θα άναβαν τις φωτιές τους με κουπιά, αλλά και το ότι οι δημότες Αλιεύοντος συμμετείχαν στους Μηδικούς πολέμους.
Σχετικά μας πληροφορούν ο Αριστοφάνης, ο Λυσίας και ο Ηρόδοτος, από τους οποίους μαθαίνουμε ότι υπήρχε και ναός της Κωλιάδος Αφροδίτης, προστάτιδας των τοκετών.
Το πρώτο Ιερό, σύμφωνα με μία από τις παραδόσεις, ιδρύθηκε από έφηβο τον οποίο συνέλαβαν πειρατές, οι οποίοι τον έδεσαν «κατά τα κώλα», δηλαδή τα άκρα, τα πόδια. Όμως έτυχε να τον συμπαθήσει η κόρη του αρχηγού των πειρατών ,ε αποτέλεσμα να τον απελευθερώσει. Και ακριβώς για το λόγο αυτό ο νεαρός, θέλοντας να εκδηλώσει την ευγνωμοσύνη του προς το Θεό έχτισε το ναό, που ονομάστηκε Καλιάς.
Από μια δεύτερη παράδοση μαθαίνουμε κάποιο πουλί άρπαξε εν ώρα θυσίας από βωμό την «κωλήν», δηλαδή το μηρό και τον άφησε να πέσει στο σημείο αυτό και από τότε έφερε το όνομα «Καλιάς άκρα».
Η ετυμολογική ερμηνεία σχετικά με την ονομασία καταλήγει στο συμπέρασμα πως το όνομα οφείλεται στο σχήμα ποδιού του ακρωτηρίου. Δηλαδή προέρχεται από «το κώλον, το κατά τους πόδας».
Το Ιερό της Κωλιάδος Αφροδίτης, που λατρεύονταν μαζί με την Γενελύτιδα, ως προστάτιδα των εγκύων, εθεωρείτο ένα από τα πλέον σημαντικά της Αττικής. Μάλιστα ο ιερέας του ναού είχε τιμητική θέση στο αρχαίο Διονυσιακό θέατρο των Αθηνών, ενώ υπήρχε και ξεχωριστόι ιερατικό γένος, το οποίο ονομάζονταν «Κωλιείς».