Πρώτες ανασκαφές
Από τις πρώτες ανασκαφές, που έγιναν στην περιοχή του Αγίου Κοσμά, αποκαλύφθηκαν οικισμοί, οι οποίοι ανάγονται στην προϊστορική εποχή, δηλαδή στην ονομαζόμενη εποχή του χαλκού. Βρέθηκαν τετράπλευρα πρωτοελλαδικά οικήματα, τα οποία χρονολογούνται περί το 2.300 π.χ. Συνήθως αποτελούνταν από δύο δωμάτια και αυλή.
Η σκαπάνη αποκάλυψε κεραμικά όπως φιάλες, υδρίες, ασκούς, σκύφους και εργαλεία από οψιφανή. Η μελέτη τούτων των ευρημάτων οδήγησε τους επιστήμονες στο συμπέρασμα πως οι κάτοικοι του οικισμού προέρχονταν από τις Κυκλάδες. Οι άποικοι, λοιπόν, ίδρυσαν «εμπορείο» και μαζί με αυτό κέντρο επεξεργασίας του πετρώματος από τη Μήλο, με την ονομασία οψιφανής, το οποίο είναι ειδικό για την κατασκευή εργαλείων και όπλων.
Στη νεκρόπολη της περιοχής ανακαλύφθηκαν κτιστοί οικογενειακοί τάφοι και πλήθος από κτερίσματα, κοσμήματα ή άλλα αντικείμενα, τα οποία θάβονταν μαζί με το νεκρό. Στα ευρήματα περιλαμβάνονται μαρμάρινα ειδώλια κυκλαδικού τύπου, τηγανοειδή σκεύη, μονωτή κύαθοι, απόστημα αγγεία και λεπίδες φτιαγμένες από οψιφανή. Επίσης εντοπίστηκε ανθρωπολογικό υλικό, το οποίο αποτέλεσε αντικείμενο ξεχωριστών επιστημονικών ερευνών, από Έλληνες και ξένους.
Οι κάτοικοι αυτού του πρωτοελλαδικού οικισμού, δηλαδή οι άποικοι από τις Κυκλάδες, ήρθαν σε επικοινωνία με αυτόχθονες κατοίκους της Αττικής, με αντικειμενικό στόχο να επεκτείνουν τις εγκαταστάσεις τους στο χώρο τον οποίο κάλυπτε η περιοχή «Καλιάς Άκρα» και δεν ήταν άλλος από το σημερινό Άγιο Κοσμά δημιουργώντας για την εποχή σημαντικό αλιευτικό, εμπορικό και αγροτικό οικισμό. Το αγροτικό τμήμα του οικισμού ήταν περίπου εκεί που σήμερα ορθώνεται ο Ιερός Ναός της Ζωοδόχου Πηγής (λέω. Βουλιαγμένης).

Το στοιχεία των επιστημόνων από τις ανασκαφές οδηγούν στο συμπέρασμα ότι ο οικισμός αυτός καταστράφηκε (2000 π.χ.). Εκτιμούν δε ότι η καταστροφή προκλήθηκε από Πελασγούς ή Ιωνάς. Αυτό είχε σαν αποτέλεσμα η περιοχή να παρακμάσει, αφού φέρεται να έμεινε ακατοίκητη για περίπου 6 αιώνες.
Στο διάστημα 1500 - 1400 π.χ. δημιουργείται νέος οικισμός, υστεροελλαδικός, με τους κατοίκους να έχουν γνωρίσματα του Μυκηναϊκού πολιτισμού. Οι ασχολίες τους, κατά κύριο λόγο, αφορούν στην κατεργασία της πορφυράς (σ.σ.: κοχύλι από το οποίο έβγαινε το βαθύ κόκκινο χρώμα, που χρησιμοποιείται για τη βαφή βασιλικών ενδυμάτων) και στην αλιεία.
Οι κατασκευές εκείνης της εποχής είναι μεγαροειδείς και αποτελούνται από αίθουσα και δόμο (σ.σ.: πρόκειται για στρώση από πέτρες και πλίνθους). Οι ανασκαφές έφεραν στο φως ψευδόστομους αμφορείς κύπελλα και κύλικες (πρόκειται για πλατύ και χαμηλό κύπελλο με λεπτή βάση και δύο λαβές). Στην κορυφή του ακρωτηρίου του Αγίου Κοσμά (Καλιάς Άκρα) είναι πιθανό να κτίστηκε τείχος, όχι ιδιαίτερα μεγάλο, για αμυντικούς σκοπούς. Ο οικισμός κατ΄ άλλους εγκαταλείφθηκε ενώ σύμφωνα με άλλους ιστορικούς καταστράφηκε περί το 1100 π.Χ., ίσως κατά την κάθοδο των Δωριέων, με αποτέλεσμα να μείνει ακατοίκητος για μεγάλο διάστημα.

Αρχαιολογικά ευρήματα

Περίπου στην ίδια περιοχή βρέθηκε μικρός οικισμός της Μυκηναϊκής εποχής ο οποίος οικοδομήθηκε πάνω στα ερείπια του Πρωτοελλαδικού. Ο οικισμός αυτός καταστράφηκε από την επιδρομή των Αχαιών. Στον λόφο < Άγια Άννα> ο οποίος ονομάζεται Πανί βρέθηκαν το 1929, υπολείμματα μικρού ναού του 6ου π.Χ αιώνα, στοιχείο όπου μακριά προς στην περιοχή είχε αναπτυχθεί οικισμός. Οι αρχαιολογικές ανασκαφές έφεραν στο φως το λατρευτικό χώρο και λαξευτή βάση του βωμού που υπήρχε εκεί. Η βάση βρέθηκε πάνω στον βράχο και στο ίδιο σημείο δώρα προσφοράς στην θεά. Σε αυτόν τον χώρο τιμούνται η θεά Δήμητρα και η κόρη της. Οι τριήμερες λατρευτικές εκδηλώσεις ονομάζονται Θεσμοφόρια των Αλιμουσίων, τα οποία και αποτέλεσαν έμπνευση για τον Αριστοφάνη που έγραψε την κωμωδία < Θεσμοφοριάζουσα>. Επάνω στα ερείπια του αρχαίου λατρευτικού χώρου βρέθηκε πρώιμη χριστιανική Βασιλική, με κρυπτή. Η εκκλησία καταστράφηκε από τα οχυρωματικά έργα των Γερμανών κατακτητών και τους ανελέητους βομβαρδισμούς την διάρκεια του 2ου παγκόσμιου πόλεμου. Στην αυλή της Ι. Ν. Ζωοδόχου πηγής, ανακαλύφθηκε παλαιοχριστιανική Βασιλική του 6ου π.Χ αιώνα. Επίσης λατρευτική πηγή και πηγάδι, μέσα στο οποίο βρέθηκαν ξίφος μυκηναϊκής εποχής όστρακα και μυκηναϊκά αγγεία. Κοντά στο χώρο όπου σήμερα έχει αναπτυχθεί η βιομηχανία ενδυμάτων ROC(Ροκάνας) βρέθηκε το 1975, αρχαίο θέατρο, ορθονικου σχήματος, το οποίο χρονολογείτε μεταξύ του 4ου και του 3ου π.Χ αιώνα, που αποτελείτο από σφενδωνα, ορχήστρα και προσκήνιο το οποίο σώζετε μέχρι σήμερα. Ακόμα, βρέθηκαν δυο ακέφαλα διονυσιακά αγαλματα. Στο μέρος αυτό λατρεύονταν ο Διονύσιος πριν από τον 5ο π.Χ αιώνα. Στην νοτιοδυτική πλευρά του κτήματος υπάρχει και περίβολος της μυκηναϊκής εποχής. Στα πηγάδια που ανακαλύφθηκαν στην περιοχή Λουτρό, βρέθηκαν αγγεία της κλασικής εποχής. Πηγάδια γεωμετρικής εποχής εντοπίσθηκαν στο εργοστάσιο Ρομάνα και αρχαϊκής στη θέση Τρουμπαρι, με γνωστότερο το κοντοπηγαδο. Αρχαιολογικό ενδιαφέρον παρουσιάζει ο λόφος Πανί. Το ονομα του προέρχεται από τον θεό Πάνα, ο οποίος λατρευόταν και ιδίως έπειτα από την μάχη του Μαραθώνα. Αναφέρετε το αξιόλογο λατρευτικό κέντρο της περιοχής στο οποίο λατρεύονταν κατά κύριο λόγο, η τριάδα των θεών Δήμητρας, Ποσειδώνα και Διόνυσου και κατά δεύτερο λόγο Ηρακλής.

Ιστορία